Tích Cổ Đồ Phú Quý trên gốm sứ Men Lam – Khi những vật phẩm xưa kể chuyện về một nếp nhà

Trên những dòng gốm sứ Men Lam truyền thống, có những họa tiết không gây ấn tượng bằng sự cầu kỳ ngay từ cái nhìn đầu tiên. Nhưng càng quan sát kỹ, người ta càng nhận ra phía sau từng cuốn thư, bình cổ, lư hương hay nghiên mực là cả một lớp văn hóa được gửi gắm qua nhiều thế hệ.

Cổ Đồ Phú Quý là một trong những tích như vậy.

Không đơn thuần là tập hợp những món đồ cổ để trang trí, Cổ Đồ Phú Quý trên gốm sứ còn thể hiện quan niệm của người xưa về một đời sống đủ đầy: có vật chất, có tri thức, có nền nếp và có sự tiếp nối của gia đình.

Cổ Đồ Phú Quý là gì?

Có thể hiểu “cổ đồ” là những vật phẩm mang dáng dấp cổ xưa, thường gắn với đời sống văn hóa, học hành, thưởng ngoạn và không gian của những gia đình có nền nếp.

Khi xuất hiện trên gốm sứ, tích Cổ Đồ thường được cấu thành từ nhiều hình tượng khác nhau như bình cổ, cuốn thư, sách, nghiên mực, lư hương, đàn, bảo vật hay những vật phẩm cát tường.

Chúng không nhất thiết xuất hiện theo một bố cục cố định.

Người nghệ nhân có thể lựa chọn, sắp đặt và kết hợp các vật phẩm khác nhau để tạo nên một bức họa hài hòa trên thân bình, lọ, chóe hay những tác phẩm gốm trưng bày.

Chính vì vậy, mỗi cách thể hiện Cổ Đồ lại mang một sắc thái riêng.

*Ảnh sưu tầm mạng xã hội*

Chữ “Phú Quý” không chỉ nói về tiền tài

Ngày nay, khi nhắc đến hai chữ “phú quý”, nhiều người thường nghĩ trước tiên đến tiền bạc và sự giàu sang.

Nhưng nếu nhìn trong bối cảnh văn hóa truyền thống, ý nghĩa ấy rộng hơn.

Một gia đình được xem là phú quý không chỉ bởi có nhiều của cải, mà còn bởi trong nhà có tri thức, lễ nghĩa, nền nếp, sự sung túc và những giá trị có thể truyền lại cho đời sau.

Bởi vậy, bên cạnh những chiếc bình hay bảo vật tượng trưng cho sự đủ đầy, tích Cổ Đồ còn thường xuất hiện sách, cuốn thư, nghiên mực hoặc các vật phẩm gắn với văn chương.

Đó là một cách thể hiện khá tinh tế: phú phải đi cùng quý, của cải phải đi cùng tri thức và phẩm giá.

Đây cũng chính là lớp ý nghĩa khiến Cổ Đồ Phú Quý không đơn thuần trở thành một họa tiết đẹp, mà trở thành hình ảnh của một nếp sống.

 

Từ những vật phẩm trong nhà đến họa tiết trên gốm

Trong không gian truyền thống, nhiều vật phẩm xuất hiện trong tích Cổ Đồ vốn là những thứ quen thuộc với đời sống của tầng lớp nho sĩ và các gia đình coi trọng học vấn.

Sách để đọc.

Nghiên mực để viết.

Cuốn thư gắn với chữ nghĩa.

Lư hương gợi đến sự trang nghiêm.

Bình cổ và các món bảo vật đại diện cho thú thưởng ngoạn và đời sống sung túc.

Khi được đưa lên gốm sứ, những đồ vật ấy không còn tồn tại riêng lẻ. Chúng được thu nhỏ thành hình, kết hợp cùng hoa lá, dây leo hoặc những họa tiết cát tường để tạo thành một bố cục hoàn chỉnh.

Bởi vậy, nhìn vào một tác phẩm Cổ Đồ Phú Quý cũng giống như nhìn vào một góc không gian sống của người xưa được lưu lại bằng hội họa.

Vì sao Cổ Đồ Phú Quý đặc biệt phù hợp với Men Lam?

Men Lam có một đặc tính rất riêng.

Chỉ với sắc xanh trên nền sứ sáng, người nghệ nhân vẫn có thể tạo nên rất nhiều lớp đậm nhạt, từ những đường nét mảnh của cuốn thư, cành hoa cho tới các mảng màu sâu trên bình cổ hay lư hương.

Sự tiết chế về màu sắc khiến người xem tập trung nhiều hơn vào đường nét, bố cục và câu chuyện của họa tiết.

Đó cũng là lý do những tích có nhiều chi tiết như Cổ Đồ Phú Quý khi thể hiện bằng Men Lam thường mang vẻ cổ kính nhưng không nặng nề.

Sắc lam tạo cảm giác thanh nhã, trong khi nền sứ sáng giúp từng vật phẩm hiện lên rõ ràng.

Khi được vẽ tay từng nét, mỗi chiếc bình, cuốn sách hay cành hoa trong bố cục đều có độ đậm nhạt khác nhau, tạo chiều sâu giống như một bức thủy mặc thu nhỏ trên bề mặt gốm.

 

Điều khó nhất không nằm ở việc vẽ thật nhiều chi tiết

Một tác phẩm Cổ Đồ Phú Quý đẹp không phải cứ đưa thật nhiều vật phẩm lên bề mặt là đủ.

Điều khó hơn nằm ở bố cục.

Nếu các vật phẩm quá gần nhau, tổng thể sẽ trở nên nặng nề. Nếu cách nhau quá xa, câu chuyện lại bị rời rạc.

Người vẽ phải tính toán vị trí của từng bình cổ, cuốn thư, cành hoa và khoảng trống sao cho khi nhìn từ xa, tác phẩm vẫn có một tổng thể cân đối; nhưng khi tiến lại gần, người xem vẫn có thể khám phá từng chi tiết nhỏ.

Đó là điểm đặc biệt của gốm vẽ tay.

Người nghệ nhân không chỉ sao chép một hình mẫu, mà phải điều chỉnh nét vẽ theo chính dáng của từng sản phẩm.

Một bố cục trên mai bình sẽ khác với bố cục trên lục bình. Trên chóe lại cần một cách xử lý khác.

Họa tiết vì thế luôn phải “đi theo dáng gốm”.

Một tích xưa nhưng không mang cảm giác cũ

Cổ Đồ Phú Quý tồn tại lâu dài trên gốm sứ cũng bởi ý nghĩa của nó gần như không bị giới hạn bởi thời đại.

Con người ở bất cứ thời nào cũng mong một mái nhà đủ đầy.

Nhưng sự đủ đầy bền vững chưa bao giờ chỉ nằm ở vật chất.

Đó còn là tri thức của thế hệ trước được truyền lại cho thế hệ sau, là nền nếp gia đình và là những giá trị được gìn giữ qua thời gian.

Vì vậy, một chiếc bình Men Lam vẽ Cổ Đồ Phú Quý có thể được đặt trong một không gian hiện đại nhưng câu chuyện phía sau nó vẫn thuộc về một dòng chảy văn hóa rất lâu đời.

Khi gốm sứ trở thành nơi lưu giữ ký ức văn hóa

Có lẽ giá trị đặc biệt nhất của những tích cổ trên gốm nằm ở chỗ chúng khiến một món đồ sử dụng hoặc trưng bày trở thành vật mang câu chuyện.

Cổ Đồ Phú Quý không chỉ cho người xem thấy những đồ vật của người xưa.

Nó cho thấy người xưa coi trọng điều gì.

Một đời sống có của cải nhưng vẫn phải có chữ nghĩa.

Một ngôi nhà đẹp nhưng phải có nền nếp.

Một thế hệ thành đạt nhưng vẫn cần để lại cho thế hệ sau những giá trị lớn hơn tiền bạc.

Và trên nền sứ sáng cùng sắc Men Lam, những điều ấy tiếp tục được kể lại bằng những nét vẽ tưởng như rất nhỏ.

Cổ Đồ Phú Quý vì thế không đơn thuần là một tích trang trí trên gốm sứ. Đó là hình ảnh của sự sung túc đi cùng tri thức, của cái đẹp đi cùng nền nếp và của một mong ước rất Việt: nhà có của, có chữ, có phúc và có điều để truyền lại cho mai sau.